Yüksek Katlı Şehirler Gelecektir: Le Corbusier’den İstanbul Kadıköy ve Göztepe’de Kentsel Dönüşüme

Yüksek katlı şehirler gerçekten geleceğin şehirleri mi?

Bugün İstanbul’un özellikle yoğun yapılaşmış bölgelerinde kentsel dönüşüm konuşulurken aslında yalnızca eski binaların yenilenmesini değil, geleceğin şehirlerinin nasıl olması gerektiğini de tartışıyoruz.

Bu tartışmanın kökleri 20. yüzyılın en etkili mimar ve şehircilik düşünürlerinden Le Corbusier’ye kadar uzanıyor. Onun 1935 yılında ortaya koyduğu “Ville Radieuse – Radiant City / Işıyan Kent” yaklaşımı; yüksek yapılar, geniş yeşil alanlar, düzenli ulaşım sistemleri, güneş, hava ve açık alan üzerine kuruluydu. Le Corbusier’nin kendi anlatımında kent; güneş, mekân ve yeşil ile birlikte insanın yaşama, çalışma, bedenini ve zihnini geliştirme ve hareket etme ihtiyaçlarına hizmet etmeliydi.

Aradan geçen yaklaşık bir asırdan sonra soru artık şu:

Le Corbusier’nin yüksek katlı şehir vizyonu bugün İstanbul için ne kadar geçerli?

1. Le Corbusier’nin Vizyonu: Daha Az Arsa, Daha Çok Yaşam

Le Corbusier’nin şehir anlayışında temel fikirlerden biri, kentteki yapı yoğunluğunu yatayda yaymak yerine kontrollü biçimde yukarı taşımaktı.

Bu yaklaşımın amacı yalnızca yüksek binalar inşa etmek değildi.

Tam tersine, yapıların daha kompakt bir alanda yükselmesiyle zeminin daha büyük bölümünün açık alan, yeşil alan ve kamusal kullanım için bırakılması hedefleniyordu.

“Radiant City” yaklaşımında yüksek yapılar ile geniş açık alanlar birlikte düşünülüyordu. Araç ve yaya hareketlerinin ayrıştırılması, yeşil alanların artırılması ve modern ulaşım sistemlerinin oluşturulması da bu planlama anlayışının önemli parçalarıydı. Fondation Le Corbusier’nin aktardığı ilkelerde kentin büyük ölçüde bir park gibi ele alınması ve zeminin yayalar için kullanılabilmesi özellikle dikkat çekiyor.

Bu nedenle Le Corbusier’nin yaklaşımını yalnızca “gökdelenleri savunan bir mimar” şeklinde okumak eksik kalır.

Asıl mesele şuydu:

Kentte daha fazla insanı barındırırken yaşam alanını nasıl daha verimli kullanabiliriz?

2. Peki Bu Model Neden Eleştirildi?

Le Corbusier’nin şehircilik yaklaşımı mimarlık tarihinde son derece etkili olsa da zaman içerisinde ciddi eleştiriler aldı.

Eleştirilerin başında insan ölçeğinin ve sosyal hayatın ikinci plana atılması geliyordu.

Tek tip yüksek blokların geniş boşluklar içerisinde konumlandırılması, geleneksel sokak dokusundan ve mahalle yaşamından uzaklaşma riski taşıyordu.

Bir başka eleştiri ise kentin yalnızca fiziksel olarak düzenlenmesinin, insanların sosyal ve kültürel ihtiyaçlarını kendiliğinden çözemeyeceği düşüncesiydi.

Çünkü şehir sadece binalardan oluşmaz.

Bir şehir;

• sokaklardan,

• komşuluk ilişkilerinden,

• kamusal alanlardan,

• ticaretten,

• ulaşım ağından,

• sosyal ve kültürel faaliyetlerden,

• yaya hareketinden

oluşan canlı bir sistemdir.

Dolayısıyla yüksekliği artırmak tek başına iyi şehircilik anlamına gelmez.

Doğru yoğunluk + doğru ulaşım + doğru kamusal alan + doğru yapılaşma birlikte ele alınmalıdır.

3. Bugün Hâlâ Uygulanıyor mu?

Le Corbusier’nin fikirleri bugün birebir uygulanmıyor olabilir; ancak etkileri modern şehirlerde hâlâ görülebiliyor.

Yüksek yoğunluklu bölgeler, toplu taşıma odaklı planlama, karma kullanımlar, büyük yeşil alanlar ve dikey yapılaşma günümüz kent planlamasının farklı biçimlerinde karşımıza çıkıyor.

Üstelik Le Corbusier’nin Unité d’Habitation gibi uygulamaları, konut ile ortak yaşam alanlarını aynı yapı içerisinde bir araya getirme fikrinin somut örneklerinden biri oldu. Fondation Le Corbusier, Porte Molitor yapısının da Ville Radieuse ilkeleriyle ilişkisini ve park ile spor alanlarına yakınlığını özellikle belirtiyor.

Bugünün yaklaşımı ise daha karma.

Yüksek yapılar artık tek başına hedef değil; karma kullanım, yaya önceliği, sosyal çeşitlilik, ulaşılabilirlik, yeşil alan ve sürdürülebilirlik gibi unsurlarla birlikte değerlendiriliyor.

Bu noktada Le Corbusier’nin yaklaşık 100 yıl önce sorduğu soru hâlâ güncel:

Daha fazla insanı şehirden uzaklaştırmadan, şehir içerisinde daha kaliteli bir yaşam nasıl oluşturulabilir?

İstanbul’da Konu Neden Daha Önemli?

İstanbul, yüksek nüfus yoğunluğu, sınırlı arsa kaynakları, ulaşım baskısı ve deprem riski nedeniyle bu tartışmanın Türkiye’deki en önemli örneklerinden biri.

Özellikle Kadıköy ve Göztepe gibi merkezi bölgelerde kentsel dönüşüm yalnızca bir binanın yıkılıp yeniden yapılması şeklinde değerlendirilemez.

Çünkü dönüşüm gerçekleşirken aynı anda birçok soru ortaya çıkar:

Yeni yapı kaç kat olmalı?

Arsa nasıl daha verimli kullanılmalı?

Yapı yoğunluğu nasıl yönetilmeli?

Otopark ve ulaşım nasıl çözülecek?

Yeşil alan ve sosyal alanlar nasıl korunacak?

Yeni yapı mevcut mahalle dokusuyla nasıl bütünleşecek?

Ve en önemlisi:

Dönüşüm sonunda gerçekten daha güvenli ve daha yaşanabilir bir çevre oluşacak mı?

Kadıköy ve Göztepe’de Kentsel Dönüşüm: Sadece Bina Yenilemek Değil

Kadıköy’ün yoğun ve merkezi mahallelerinde kentsel dönüşümün en önemli meselelerinden biri, sınırlı parseller üzerinde yeni yapılaşmanın mevcut kent dokusuyla uyumlu biçimde planlanmasıdır.

Bu nedenle kentsel dönüşümü sadece “eski bina → yeni bina” şeklinde değerlendirmek doğru değildir.

Gerçek anlamda dönüşüm;

riskli yapıların belirlenmesi + doğru proje + doğru arsa kullanımı + maliklerin haklarının korunması + finansal fizibilite + imar koşulları + ulaşım ve çevre ilişkisi

birlikte değerlendirilerek yapılmalıdır.

6306 sayılı Kanun kapsamındaki uygulamalarda “riskli yapı” kavramı da binanın yalnızca yaşına göre belirlenmez; ekonomik ömrünü tamamlamış olması veya yıkılma/ağır hasar görme riski taşıdığının bilimsel ve teknik verilere dayanarak tespit edilmesi esas alınır.

Bu nedenle “Bina eskiyse kesin risklidir” yaklaşımı doğru değildir.

Aynı şekilde yeni yapılmış bir binanın yalnızca yeni olması da tek başına iyi şehircilik anlamına gelmez.

Yüksek Katlı Yapılaşma Kötü mü?

Hayır.

Ancak yüksek yapı = iyi şehir şeklinde basit bir denklem de kurulamaz.

Yüksek yapılaşmanın avantajları arasında aynı arazi üzerinde daha fazla konut ve kullanım alanı oluşturabilmek, bazı durumlarda zeminde daha fazla açık alan bırakabilmek ve toplu taşıma merkezleri çevresinde yoğunluğu desteklemek sayılabilir.

Bununla birlikte yüksek yoğunluk;

• altyapı kapasitesini,

• ulaşımı,

• otopark ihtiyacını,

• gölge ve güneşlenme koşullarını,

• rüzgâr etkilerini,

• kamusal alan ihtiyacını,

• sosyal donatı kapasitesini

doğrudan etkileyebilir.

Dolayısıyla mesele “yüksek mi, alçak mı?” sorusundan çok daha kapsamlıdır.

Asıl soru:

Bu yapılaşma biçimi bulunduğu bölgenin kapasitesiyle ve insanların yaşam ihtiyaçlarıyla uyumlu mu?

Kentsel Dönüşümde Geleceğin Şehri Nasıl Olmalı?

Le Corbusier’nin yaklaşık bir asır önce ortaya koyduğu fikirlerden bugün hâlâ alınabilecek önemli dersler var.

Ancak geleceğin şehri onun modelinin birebir kopyası olmayacaktır.

Geleceğin şehri muhtemelen dikey ama insan ölçeğini kaybetmeyen, yoğun ama nefes alabilen, teknolojik ama sosyal yaşamı dışlamayan, güvenli ama yalnızca betonlaşmaya dayanmayan şehir olacaktır.

Bu nedenle özellikle İstanbul gibi deprem riski taşıyan büyük metropollerde kentsel dönüşümün hedefi yalnızca bina stoğunu yenilemek olmamalıdır.

Hedef:

Daha güvenli yapılar.
Daha doğru yoğunluk.
Daha güçlü ulaşım.
Daha fazla kamusal yaşam.
Daha sürdürülebilir mahalleler.

olmalıdır.

Cityvenn Perspektifi: Dönüşümün Merkezinde İnsan Olmalı

Cityvenn Kentsel Dönüşüm olarak kentsel dönüşümü yalnızca yapıların yenilenmesi olarak değil, şehir yaşamının geleceğinin planlanması olarak değerlendiriyoruz.

Özellikle İstanbul, Kadıköy ve Göztepe gibi yüksek yapılaşma baskısının bulunduğu bölgelerde her parselin, her binanın ve her malik grubunun kendi koşulları bulunuyor.

Bu nedenle başarılı bir dönüşüm süreci tek bir hazır modele indirgenemez.

Önce mevcut durum anlaşılmalı, ardından riskler, imar koşulları, arsa payları, yapılaşma potansiyeli, proje seçenekleri ve malik beklentileri birlikte değerlendirilmelidir.

Çünkü kentsel dönüşümde amaç yalnızca yeni bir bina yapmak değil; eski sorunları yeni bir binaya taşımadan daha güvenli ve yaşanabilir bir gelecek kurmaktır.

Sonuç: Yüksek Katlı Şehirler Gelecektir, Ama Nasıl?

Le Corbusier’nin “Radiant City” vizyonu bize önemli bir soru bıraktı:

Şehirleri büyütürken yaşam alanını nasıl büyütebiliriz?

Bugün bu soruya verilecek cevap yalnızca gökdelenler değildir.

Bazen daha yüksek yapılaşma daha fazla açık alan sağlayabilir; bazen ise bölgenin altyapısı, ulaşımı ve sosyal kapasitesi farklı bir çözüm gerektirebilir.

Dolayısıyla İstanbul’un geleceğinde yüksek katlı yapıların yeri olabilir. Fakat asıl başarı, yüksekliği artırmakta değil; yoğunluğu doğru yönetmekte olacaktır.

Kadıköy ve Göztepe gibi merkezi bölgelerde kentsel dönüşümün geleceği de tam olarak burada şekillenecek:

Daha çok yapı değil, daha doğru şehir.